Τι… πλήρωσαν οι Ιταλοί για την «Έλλη»

Λίγες εβδομάδες πριν συμπληρωθούν 11 χρόνια από τον τορπιλισμό της «Έλλης» η ιταλική κυβέρνηση έδωσε στην Ελλάδα ως πολεμική αποζημίωση το καταδρομικό «Ευγένιος της Σαβοίας» (φωτογραφία) που ονομάστηκε «Έλλη ΙΙ». Αμέσως έγινε η έδρα του αρχηγού του στόλου και χρησιμοποιήθηκε για τις βασιλικές επισκέψεις σε Κωνσταντινούπολη (Ιούνιος 1952), Ντουμπρόβνικ (Σεπτέμβριο 1955), Τουλόν (Ιούνιος 1956) και Λίβανο (Μάϊο 1958). Από το 1959 βρισκόταν στη Σούδα όπου χρησιμοποιήθηκε ως έδρα του Ναυάρχου Αρχηγού Κρητικού και Ιονίου Πελάγους. Παροπλίστηκε το 1965 και πουλήθηκε για παλιοσίδερα στο Κερατσίνι το 1973.
Μια ματιά στις τεχνικές προδιαγραφές των δύο πλοίων:

	Έλλη Ι		Έλλη ΙΙ
Διαστάσεις	98/12/4,3 μ.		186/175,5/5 μ.
Εκτόπισμα	8.856/10/660 τον.		2.115 τον
Ταχύτητα	26 κόμβοι	Τριπλέλικο	36 κόμβοι
Οπλισμός	3 πυροβόλα 152 χιλ	8 πυροβόλα 6 ιντ.	16 πυρ. 40 χιλ.
	2 πυροβόλα 66 χιλ	6 πυροβόλα 100χιλ
	2 Τ/Σ 19 ιντσών	6 Τ/Σ 1 ιντσών
Κατασκευή	ΗΠΑ	Ιταλία
Περίοδος	1912-13		6/7/66-16/3/36
Ναυλοχήθηκε	1914		16/1/36 και 26/6/51

Η ανακοίνωση της 30ης Οκτωβρίου 1940 για την “Έλλη”

«Αναφορικώς με τον τορπιλλισμόν του ευδρόμου μας Έλλη, τον λαβόντα χώραν την 8.25 της 15ης Αυγούστου 1940, έξωθεν του λιμένος της Τήνου, το υπουργείον Ναυτικών ανακοινοί ότι την πράξιν ταύτην εξετέλεσε ιταλικόν υποβρύχιον.
Το γεγονός τούτο δεν ανεκοινώθη μέχρι τούδε επισήμως δια λόγους πολιτικής σκοπιμότητος, οίτινες βεβαίως εξέλιπον ήδη.»

Τα δύο επιβατηγά

Το «ντελφίνο» έριξε τρεις τορπίλες. Η μία βρήκε την «Έλλη». Οι άλλες δύο προορίζονταν για δύο επιβατηγά που βρισκόντουσαν στο λιμάνι της Τήνου. Ήταν το «Έλση» και το «Έσπερος». Ευτυχώς για αυτά οι βολές του ιταλικού υποβρυχίου ήταν βιαστικές και δεν βρήκαν στόχο.
Την ίδια μέρα πάντως ιταλικά αεροπλάνα χτύπησαν το επιβατηγό «Φρίντων». Στη περίπτωση αυτή όλοι είδαν τα διακριτικά τους, αλλά δεν έγινε καμία ανακοίνωση.

Όλα πάνε καλά…

Τι συμβαίνει όταν έχεις ραντεβού με την ατυχία; Για πολλά χρόνια κυκλοφορούσε ως ανέκδοτο στα δημοσιογραφικά γραφεία μια ιστορία που ήταν πέρα για πέρα αληθινή. Οι παλαιότεροι μάλιστα ήξεραν ονόματα και… διευθύνεις. Ενας δημοσιογράφος μεγάλης εφημερίδας σκέφτηκε αντί να πάει απεσταλμένος στη Τήνο να πάει με τη φίλη του σε κάποια από τις εξοχές της Αθήνας. Το μεσημέρι βγήκε από το ερωτικό του καταφύγιο και μπήκε σ’ ένα μαγαζί που είχε τηλέφωνο για να δώσει την ανταπόκρισή του. Κι ενώ άρχιζε να λέει «λαμπρή ήταν η λιτανεία της θαυματουργής εικόνος της Παναγίας εδώ στη Τήνο…» τον διέκοψε ο συνάδελφός του για να του πει τα καθέκαστα!
Το πάθημα διαδόθηκε από στόμα σε στόμα σε όλη τη δημοσιογραφική πιάτσα. Δεν ξέρουμε όμως εάν το έμαθε η γυναίκα του!

Συμπτώσεις…

θραύσματα ιταλικής τορπίλης

Το κρατίδιο του Βατικανού ήταν το «δώρο» του Μουσολίνι προς τη Καθολική εκκλησία για να την πάρει με το μέρος του. Αυτός δημιούργησε το ανεξάρτητο κράτος στο κέντρο της Ρώμης και σ’ αυτό υπηρέτησαν ως πρεσβευτές της Ιταλίας δύο κεντρικά πρόσωπα του τορπιλισμού της «Έλλης». Ο διοικητής Δωδεκανήσων Τσέζαρ Μαρία ντε Βέκι στην αρχή της σταδιοδρομίας του, το 1929 και ο γαμπρός του Μουσολίνι Γκαλεάτσο Τσιάνο ο οποίος όταν απολύθηκε από υπουργός Εξωτερικών στις 3 Φεβρουαρίου 1942 τοποθετήθηκε πρεσβευτής της Ιταλίας στο Βατικανό. Οι συμπτώσεις σταματούν εδώ. Κι αυτό γιατί ο Ντε Βέκι μόλις βρέθηκε σε κίνδυνο χρησιμοποίησε τις γνωριμίες του, κατάφερε να πάρει διαβατήριο της Παραγουάης, να φύγει στη Νότια Αμερική και να επιστρέψει στην Ιταλία το 1949 για να πεθάνει ήσυχος στις 23 Ιουνίου 1959. Αντίθετα ο Γκαλεάτσο Τσιάνο δεν κατάφερε ν’ αποφύγει την εκτέλεση από τους συμπατριώτες του στις 11 Ιανουαρίου 1944

Ρεπορτάζ για τους τραυματίες της ‘Ελλης

Ο τραυματίας Αργύρης Πετινάρης

Ο τραυματίας Π.Πατρώνης

Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου δεν ήθελε μεγάλη προβολή στο γεγονός του τορπιλισμού της “Έλλης”. Την επομένη φυσικά ήταν πρώτο θέμα στις εφημερίδες. Από τη μεθεπόμενη όμως σταδιακά το θέμα περνούσε στις εσωτερικές σελίδες των εφημερίδων. Παρ’ όλα αυτά το καθεστώς επέτρεψε σε κάποιες εφημερίδες να κάνουν έρανο για την αγορά άλλου πλοίου που θα έπαιρνε τη θέση της “Έλλης”. Οι τραυματίες διακομίστηκαν στο Ναυτικό Νοσοκομείο του Πειραιά.

Τραυματίες στο ναυτικό νοσοκομείο Πειραιά

Ο τραυματίας Κ.Σιδεράτος

Η έκθεση του πρεσβευτή στη Ρώμη Ιωάννη Πολίτη προς το υπουργείο Εξωτερικών

Ο Ιωάννης Πολίτης, πρεσβευτής της Ελλάδας στο Βερολίνο

16 Αυγούστου 1940Ενισχύεται η εντύπωσις ότι η Ιταλία επιδιώκει να αγάγη την Ελλάδα δια τρομοκρατήσεως από τούδε εις την διαδικασίαν των εδαφικών συζητήσεων και παραχωρήσεων εν Ηπείρω ή να επιτύχη ωρισμένα στρατηγικά πλεονεκτήματα εν των θαλασσίω αγώνι ή και αφότερα. Παρά τας διαβεβαιώσεις περί της αγνώστου εθνικότητος του υποβρυχίου του τορπιλλίσαντος την «‘Ελλην», οι διπλωμάται, οι ξένοι δημοσιογράφοι και ακόμα ωρισμένοι ιταλικοί κύκλοι αποφαίνονται δια βοής ποιοι είναι οι δράσται. Αναμένεται ότι οι Ιταλοί θα μετέλθουν και άλλα τοιαύτα μέσα μέχρις ου καταστώμεν ώριμοι προς συζήτησιν.
Περί του τορπιλλισμού της «Έλλης» τα ιταλικά φύλλα παραδόξως δεν αναφέρουν τίποτε. Το μυστήριον της σιγής ταύτης διευκρινίζεται το απόγευμα, διότι αι μεσημβριναί εφημερίδες δημοσιεύουσαι την θλιβεράν είδησιν , την συνοδεύουν με σχόλια δια των οποίων αποδίδουν την ευθύνη του τορπιλλισμού εις την Αγγλίαν εξηγούσαι, ότι εάν η βύθισις της «Έλλης» δεν ήτο έργον αγγλικού υποβρυχίου, η αγγλική προπαγάνδα δεν θα ήτο εις θέσιν να διαδώση την είδησιν ευθύς ως έλαβεν χώραν ο τορπιλλισμός και σχεδόν πριν πληροφορηθή αυτό η ελληνική κυβέρνησις.
17 Αυγούστου 1941: Όλαι σχεδόν αι εφημερίδες σχολιάζουν τον τορπιλλισμόν της «Έλλης», επαναλαμβάνουσαι τα υπό του κ.Γκάυντα υποστηριχθέντα περί ευθύνης της Αγγλίας. Η εφημερίς του κ.Φαρινάτσι «Ρετζίμε Φσασίστα» προσθέτει ότι η Ελλάς δεν είχεν ακόμα πληρώσει την «Έλλην» εις τα αγγλικά ναυπηγεία και συνεπώς η ζημία εκ της βυθίσεως του πλοίου υπό της Αγγλίας διαμοιράζεται…Υπογραμμίζεται επίσης, ότι η βύθισις της «Έλλης» και η εν Γερμανία αποδίδεται εις τον Τσώρτσιλ επιδιώκοντας να επεκτείνει τον πόλεμον εις τα Βαλκάνια».

Το επίσημο ανακοινωθέν της 15ης Αυγούστου μια για υποβρύχιο αγνώστου εθνικότητος.

«Το εύδρομον Έλλη ετορπιλλίσθη αιφνιδίως παρά υποβρύχιον αγνώστου εθνικότητος, ευρισκομένου εν καταδύσει…Τρεις τορπίλλαι εξεσφενδονίσθησαν κατά της Έλλης, εκ των οποίων η μία έπληξε το πλοίον εις το μέσον, αι δε δύο ηστόχησαν του σκοπού και εξερράγησαν επί του λιμενοβραχίονος. Η τορπίλλη, η οποία έπληξε την Έλλην, εξερράγη κάτωθεν ακριβώς του εν ενεργεία λεβητοστασίου. Εβυθίσθη την 9.45 ώραν. Θύματα εις νεκρός, ο κελευστής Παπανικολάου και 29 τραυματίαι»
Τελικά οι νεκροί ήταν εννιά ενώ μια γυναίκα αρμενικής καταγωγής πέθανε από συγκοπή στο λιμάνι.
Ο πλωτάρχης Δούσης αμέσως μετά τον τορπιλισμό φωτογράφησε το πλοίο, αλλά και τα θραύσματα από τη τορπίλη που χτύπησε τη βάση του κυματοθραύστη. Αργότερα άλλα τρία θραύσματα μεταφέρθηκαν στο «Αβέρωφ» για επεξεργασία.
Η επιτροπή που συγκροτήθηκε με πρόεδρο τον Αρχηγό Στόλου Ε.Καββαδία, έβγαλε το πόρισμά της στις 21 Αυγούστου:
«Τα τεμάχια ανήκουν σαφώς εις δύο τορπίλας, μίας διαμέτρου 45 εκ. και ετέρας των 53 εκ.. Τα τεμάχια της διαμέτρου 45 εκ. ευρέθησαν πλησίον του ρήγματος του λιμενοβραχίονος. Τα τεμάχια της διαμέτρου των 53 εκ. εις μεγαλυτέραν απόστασην. Η τορπίλλη των 45 εκ.είναι η δευτέρα βληθείσα, μετά την πρώτην η οποία έπληξεν την Έλλην, και είναι εκείνη, ήτις προεκάλεσε το ρήγμα εις τον λιμενοβραχίονα. Η τορπίλλη των 53 εκ.,εβλήθη τρίτη και εξερράγη προσκρούσασα επί υφάλου, πλησίον του λιμενοβραχίονος. Δια τα τεμάχια της πληξάσης την έλλην της πρώτης βληθείσης τορπίλλης, δεν εγένετο έρευνα και αλιεία καθ’ ότι ταύτα ή θα ήσαν εντός του βυθισθέντος σκάφους ή πέριξ αυτού εις μέγα βάθος και δεν υπήρχον ούτε κατάλληλα μέσα, ούτε χρόνος. Άπαντα τα ανευρεθέντα τεμάχια εφαίνοντο σαφώς ότι προσφάτως ευρίσκοντο εις την θέλασσαν…»
Και φθάνουμε στην ουσία της έκθεσης:
«Εις τα τεμάχια είναι καθαρά χαραγμένες ιταλικές επιγραφές όπως Unione Tim Vert. (δηλ. Τιμόνι Verticali), Pompeta, καθώς και τα χαρακτηριστικά γράμματα R.M. (Regia Marina).
-Η τορπίλλη των 45 εκ. ήτο ιταλικού τύπου109, με αριθμό μητρώου 11529. Η τορπίλλη των 53 εκ. τύπου 92, επίσης ιταλική με αριθμό μητρώου 15630.
- Οι τορπίλλες αυτές δεν επωλήθησαν σε ξένο κράτος, διότι θα ήταν εύκολο με τον αριθμό μητρώου να ευρεθεί το κράτος αυτό.»

Τετάρτη 11 Αυγούστου 1965 – Ημερολόγιο αποστασίας

Ο κύβος ερρίφθη! Νέος πρωθυπουργός ο αριστερός Ηλίας Τσιριμώκος. Ο Κωνσταντίνος και οι συνεργάτες του αφού είδαν ότι ο Στέφανος Στεφανόπουλος δεν δέχεται τη πρωθυπουργός προέκριναν τη λύση του ΕΑΜικού πολιτικού της Ενώσεως Κέντρου που ποτέ δεν είχε καλές σχέσεις με τον Γεώργιο Παπανδρέου. Σ’ αυτή την αντίθεση άλλωστε πόνταραν. Το πρόβλημα που προκύπτει τώρα είναι τι γίνεται με την ΕΡΕ και τους Προοδευτικούς. Κάποιοι βουλευτές τους ίσως αρνηθούν να ψηφίσουν στη Βουλή ένα πρώην αριστερό, υπουργό της κυβέρνησης του βουνού. Βρισκόμαστε άλλωστε μόλις 16 χρόνια μετά το τέλος του εμφυλίου.
Ο Γεώργιος Νόβας αναλαμβάνει αυτή τη λεπτή αποστολή. Συναντά τους Παναγιώτη Κανελλόπουλο, αρχηγό της ΕΡΕ και Σπύρο Μαρκεζίνη, αρχηγό των Προοδευτικών οι οποίοι του υπόσχονται να εξασφαλίσουν τις ψήφους όλων των βουλευτών που ελέγχουν.
Ο ίδιος ο Τσιριμώκος διαψεύδει ότι πήρε εντολή σχηματισμού κυβέρνησης. Τα βάζει όμως με τον Ανδρέα Παπανδρέου
και μιλά για το θάρρος των 26 βουλευτών που παρά το κλίμα τρομοκρατίας ψήφισαν κατά του Παπανδρέου στην τελευταία ΚΟ της ΕΚ.

Η πρώτη γελοιογραφία είναι του Φωκίωνα Δημητριάδη από “ΤΑ ΝΕΑ” και η δεύτερη του Βασίλη Μητρόπουλου (BAS) από την “Ελευθερία”.

Διαβάσαμε πριν γράψουμε:
Ιστορικό Λεύκωμα Καθημερινής 1965, έκδοση “Καθημερινή“
Εφημερίδες της εποχής: “ΤΑ ΝΕΑ“, “Ελευθερία“, “Μακεδονία“, “Αθηναϊκή“, “Απογευματινή“

Η «Έλλη» βυθίζεται…

Η Ιταλική τορπίλη έχει βρει το στόχο της όπως φαίνεται κι από το περισκόπιο του υποβρυχίου “ντελφίνο”

Ο κυβερνήτης της Έλλης, Αγγελος Χατζόπουλος

Τήνος. 15η Αυγούστου. Ώρα 8 το πρωί. Ο κόσμος είχε συρρεύσει στο λιμάνι για να παρακολουθήσει την περιφορά της εικόνας της Παναγίας. Μέσα στο «Έλλη», πολεμικό που βρίσκεται εκεί, οι 40 άνδρες του αγήματος φροντίζουν τις τελευταίες λεπτομέρειες της εμφάνισής τους. Οι υπόλοιποι έχουν αρχίσει τη… φασίνα. Έπρεπε επάνω στο πλοίο να λάμπουν όλα.
Οι δείκτες των ρολογιών δεν προλαβαίνουν να δείξουν 8.30 όταν το «Έλλη» τραντάζεται. Ακούγεται ένας υπόκωφος θόρυβος. Το πλοίο ανασηκώνεται πάνω από τη θάλασσα με αλλεπάλληλες παλινδρομικές κινήσεις και φοβερούς τριγμούς κάθεται πάλι στα νερά. Όσοι είναι στο κατάστρωμα τινάζονται πιο πέρα ή πέφτουν στη θάλασσα. Οι πιο άτυχοι αναπηδούν και ξαναπέφτουν, βαριά τραυματισμένοι.

Το κατάστρωμα του πλοίου μετά την έκρηξη

Η τορπίλη, η μία από τις τρεις που έριξε το Ιταλικό υποβρύχιο «Ντελφίνο» βρήκε το πλοίο στη δεξιά πλευρά, στο ύψος του δεύτερου λεβητοστασίου ανάμεσα στις καπνοδόχους.. Ένα ρήγμα δέκα εκατοστών κατεβαίνει από τη κουπαστή έως τα νερά. Το καράβι αρχίζει να παίρνει κλίση 10-15 μοίρες.
Οι σημαιοφόροι Μαργαρίτης και Χορς με μπαλτάδες ανοίγουν τις πόρτες του αναρρωτηρίου για να απεγκλωβίσουν τους συναδέλφους τους.

Ο κυβερνήτης διατάσσει να διώξουν τα νερά από το πλοίο. Ο «πρώτος» του αναφέρει ότι το αντλιοστάσιο έχει καταστραφεί ολοσχερώς. Η αλυσίδα του ρίπου (ένα κομμάτι καραβόπανο που στρώνεται σε ώρα ανάγκης στο ύφαλο άνοιγμα του πλοίου) έχει κοπεί. Η επόμενη λύση είναι να κινήσουν το πλοίο και να το ρίξουν στα ρηχά. Τουλάχιστον έτσι θα το σώσουν από την ολική καταστροφή. Οι κύριοι και βοηθητικοί ατμαγωγοί έχουν κοπεί λέει ο «πρώτος». Μόνη λύση η ρυμούλκηση. Σπεύδει ο οικονομικός αξιωματικός στο λιμάνι να ζητήσει από τα ρυμουλκά να τραβήξουν το πλοίο. Όμως εκεί εξελίσσεται άλλη τραγωδία. Οι άλλες δύο τορπίλες που δεν βρήκαν το πλοίο χτύπησαν η μία στη ρίζα του δυτικού κυματοθραύστη και η άλλη 50 μέτρα δεξιότερα με αποτέλεσμα να υπάρχει ρήγμα στο μόλο γύρω στα τρία μέτρα.
Ο κόσμος τρέχει για να σωθεί. Τα επιβατικά που είναι κοντά έχουν αδειάσει τον κόσμο στο λιμάνι κι έσβησαν τις μηχανές τους. Το πλήρωμα τα έχει εγκαταλείψει. Μόνο το «Έσπερος» είναι επανδρωμένο. Πάει να βοηθήσει.
Στο «Έλλη» το πλήρωμα απομακρύνεται με βάρκες. Πρώτα επιβιβάζονται σ’ αυτές οι τραυματίες.
Δύο φορές επεχείρησε ο «Έσπερος» να ρυμουλκήσει το πλοίο. Απέτυχε. Η άγκυρα του «Έλλη» παρέμενε σφηνωμένη στο βυθό, ενώ η φωτιά είχε ήδη αρχίσει να απλώνεται. Δίνεται το σύνθημα για εγκατάλειψη. Τελευταίοι φεύγουν οι αξιωματικοί (πλωτάρχης Δούσης, υποπλοίαρχος Στεριόπουλος, ανθυποπλοίαρχοι Λεβαντίνος και Κυριαζόπουλος, σημαιοφόροι Μαργαρίτης, Χορς, Διαμαντής και τελευταίος ο κυβερνήτης πλοίαρχος Αγγελος Χατζόπουλος. Η «Έλλη» σιγά σιγά βυθίζεται.

Διαβάσαμε πριν γράψουμε
Μάριος Σίμψας: Ο τορπιλλισμός της «Έλλης», περιοδικό «Εικονογραφημένη Ιστορία», τ.26, Αύγουστος 1970
Περιοδικό “Ταχυδρόμος“, ο τορπιλισμός της Έλλης, 1980
Εφημερίδες της εποχής: “Εθνος“, “Η Βραδυνή“, “ΤΑ ΝΕΑ“

Περισσότερα για τον τορπιλισμό της «Έλλης» εδώ