Η παράδοση των Τούρκων της Θεσσαλονίκης στον Κωνσταντίνο
Το 1912 δεν ήταν… 2009. Τότε οι δημοσιογράφοι ήταν λίγο απ’ όλα. Πολύ περισσότερο όταν πήγαιναν σε καυτές περιοχές όπως τα Βαλκάνια τον Οκτώβριο του 1912. Στη δίνη του Α’ Βαλκανικού Πολέμου ο Κρόφορντ Πράις, ο απεσταλμένος των “Times” του Λονδίνου ενημέρωνε τους αναγνώστες της εφημερίδας του, αλλά όπως φαίνεται ενημέρωνε και τους υπεύθυνους του Υπουργείου Εξωτερικών για τις εκελίξιες. Η έκθεσή του για την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης δίνει τα γεγονότα από τη δική του σκοπιά. Η ματιά του ταυτίζεται με τη ματιά της αγγλικής πολιτικής εκείνη την εποχή. Από τις Βαλκανικές δυνάμεις στήριζε την Ελλάδα και μισούσε τη Βουλγαρία που ήταν δορυφόρος της Ρωσίας. Αυτός είναι και ο λόγος που ο Πράις δεν πιάνει τη διαφωνία του Κωνσταντίνου με τον Βενιζέλο αν και έχει την πληροφορία. Έτσι κι αλλιώς η έκθεση είναι ένα σημαντικό ντοκουμέντο κι αξίζει τον κόπο να την διαβάσει κανείς…
Πόρισμα ερεύνης για την κατάληψη της Θεσσαλονίκης
Υπό Κρόφορντ Πράις, ειδικού απεσταλμένου εφημερίδος «Times»
Το θέμα της Θεσσαλονίκης δημιούργησε ζωηρές αντιγνωμίες. Τα γεγονότα διαστράφηκαν με κακοβουλία και κακεντρέχεια. Θεώρησα καθήκον μου να επεκτείνω τις παρατηρήσεις μου με εξονυχιστική έρευνα. Κατά τη διάρκειά της κατάφερα να συγκεντρώσω πολλά έγγραφα. Πιστεύω ότι η αφήγησή μου είναι από κάθε άποψη αυθεντική.
Οι έξι μεραρχίες του ελληνικού στρατού πέρασαν τον ποταμό Αξιό την 25η Οκτωβρίου. Το αρχηγείο του εγκαταστάθηκε στο Τοψίν. Στις 4.30μμ ο διάδοχος Κωνσταντίνοςν ειδοποιήθηκε ότι ειδικό τρένο είχε φθάσει στο Τεκελί (όπου ήδη δύο τάγματα ευζώνων με επικεφαλής τον συνταγματάρχη Κωνσταντινόπουλο, είχαν κάνει στάση). Το τρένο μετέφερε τους απεσταλμένους αντιπροσώπους με γράμμα του Ταχσίν Πασά, αρχιστρατήγου των τουρκικών στρατευμάτων τα οποία υπερασπίζονταν τη Θεσσαλονίκη.
Το γράμμα πληροφορούσε τον διάδοχο Κωνσταντίνο ότι οι πρόξενοι των Μεγάλων Δυνάμεων, μαζί με κάποιους Τούρκους αξιωματικούς, παρακαλούσαν τον επικεφαλής των ελληνικών στρατευμάτων να αναβάλλει την επίθεση στη Θεσσαλονίκη μέχρι την πραγματοποίηση αυτής της συνάντησης. Τον διάδοχο πίεσαν να δεχτεί την επιτροπή στο Τοψίν, οι πρόξενοι της Μεγάλης Βρετανίας, της Γαλλίας και της Αυστρίας τους οποίους συνόδευε ο Τούρκος στρατηγός Σεφίκ Πασάς φρούραρχος της Θεσσαλονίκης.
Οι πρόξενοι δήλωσαν στην Α.Β υψηλότητα ότι ο Τούρκος αρχιστράτηγος ήταν διατεθειμένος να δεχθεί την αποφυγή κάθε στρατιωτικής επιχείρησης με τον όρο ότι θα του επιτραπεί να αποσυρθεί με τον στρατό του στο Καραμπουρνού, μέχρι να υπογραφεί η ειρήνη. Η αποδοχή αυτών των όρων θα έδινε στον ελληνικό στρατό το δικαίωμα να καταλάβει τη πόλη την επόμενη της 26ης Οκτωβρίου.
Ο διάδοχος Κωνσταντίνος απάντησε ότι καταλαβαίνει τον κίνδυνο τον οποίο διέτρεχε η πόλη της Θεσσαλονίκης και αυτή ήταν η επιθυμία του, αλλά πρώτος και κύριος στόχος του ήταν να νικήσει τον εχθρό και να επιμείνει στην παράδοση και αφοπλισμό του τουρκικού στρατού σε Θεσσαλονίκη και Καραμπουρνού.
Επιθυμία του ήταν να επιτρέψει στους Τούρκους αξιωματικούς να κρατήσουν τα ξίφη τους με την προϋπόθεση ότι θα του υποσχεθούν με το λόγο της στρατιωτικής τους τιμής ότι δεν θα συμμετάσχουν στο μέλλον σε επιχειρήσεις εναντίον των συμμαχικών στρατευμάτων.
Ο Τούρκος στρατηγός Σεφίκ Πασάς δήλωση ότι έπρεπε να συνεννοηθεί με τον αρχηγό του για την αποδοχή των όρων. Του δόθηκε προθεσμία μέχρι τις 6 το πρωί της επόμενης μέρας, 26 Οκτωβρίου σε περίπτωση που δεν δινόταν ικανοποιητική απάντηση.
Στις 5 το πρωί της 26ης Οκτωβρίου ο Σεφίκ Πασάς επέστρεψε φέρνοντας την απάντηση του Ταχσίν Πασά, ο οποίος δεχόταν όλους τους όρους εκτός από την παράδοση του Καραμπουρνού και της διατήρησης υπό τα όπλα 5.000 ανδρών για τη προστασία των αόπλων αιχμαλώτων του.
Ο Κωνσταντίνος αρνήθηκε κάθε τροποποίηση των όρων. Οι Τούρκοι αντιπρόσωποι ζήτησαν νέα εξάωρη προθεσμία για να συνεννοηθούν και πάλι με τον Ταχσίν Πασά, αλλά δεν τους δόθηκε.
Ο Σεφίκ Πασάσς ειδοποιήθηκε ότι θα εκδοθεί αμέσως διαταγή άμεσης προέλασης για την κατάληψη της Θεσσαλονίκης.
Τις πρώτες πρωινές ώρες της 26 Οκτωβρίου 1912 ο συγκεντρωμένος έξω από τη Θεσσαλονίκη ελληνικός στρατός εγκατέλειψε τις θέσεις του και προχωρούσε προς τη πόλη. Η ταξιαρχία του ιππικού προχωρούσε προς τη Γιουβέσνα στο δρόμο προς τις Σέρρες με στόχο να ανακόψει τη τουρκική υποχώρηση. Η 2η μεραρχία με το στρατηγό Κολλάρη βάδιζε από το Βατελίκ σε Δρεμίγλάβα και Μπάλτζαν. Οι μεραρχίες 1η,3η και 7η περνούσαν τη γραμμή Αραπλή – Σαρτομιέρ-Μπουναρτζά και προχωρούσαν για να επιτεθούν στους Τούρκους στη γραμμή Λεμπέτ-Νταουτμπαλή-Γκραδμπίορ. Στις 2 το μεσημέρι ολόκληρος ο ελληνικός στρατός είχε αναπτυχθεί σε τάξη μάχης απέναντι στις εχθρικές θέσεις.
Στις 12.30 το μεσημέρι ο διάδοχος Κωνσταντίνος μαζί με το επιτελείο του ξεκίνησαν έφιπποι για να παρακολουθήσουν την προέλαση των ελληνικών στρατευμάτων προς το Σιαμλί.
Ο στρατάρχης Ταχσίν Πασάς παραδίδει το πρωτόκολλο παράδοσης της πόλης στον Κωνσταντίνο
Στις 3 το μεσημέρι ενώ ο διάδοχος παρακολυθούσε τη προέλαση της 1ης και 7ης μεραρχίας έφθασε έφιππος ανθυπίλαρχος ο οποίος έφερε τη πληροφορία ότι στις 11 το πρωί η ελληνική ταξιαρχία ιππικού συνάντησε μικτό σύνταγμα ιππικού από βουλγάρους και Σέρβους σε απόσταση 32 χλμ ΒΔ της Θεσσαλονίκης. Την ακολουθούσε σε απόσταση τριών ωρών (12-15 χλμ) μικτή ταξιαρχία. Πίσω από αυτή σε απόσταση πάλι τριών ωρών ακολουθούσε μία μεραρχία ως οπισθοφυλακή.
Το μικτό σύνταγμα είπε ότι θα διανυκτερεύσει στο Γκολόμπασι. Αυτή ήταν η πρώτη είδηση που έφθανε στο ελληνικό αρχηγείο για την προσέγγιση βουλγαρικής στρατιωτικής δύναμης.
Ο διάδοχος Κωνσταντίνος αμέσως μόλις έμαθε τα γεγονότα έγραψε στον βούλγαρο στρατηγό την επιστολή (όπως αναφέρει την πήρε από βουλγαρική πηγή):
Αρχηγείον ελληνικού στρατού προ Θεσσαλονίκης
Οκτωβρίου 26 1912, ώρα 3μμ
Στρατηγές μου,
Αυτή τη στιγμή πληροφορήθηκα ότι το ιππικό σας έφθασε στο χωριό Αποστολάρ, και ότι το ακολουθείτε σε απόσταση 10 χλμ και τέρμα της πορείας σας είναι η Θεσσαλονίκη.
Εκφράζω τη χαρά μου για αυτή τη συνάντηση των στρατευμάτων μας και έχω τι τιμή να σας πληροφορήσω ότι βρίσκομαι ήδη επικεφαλής του στρατού μου μπροστά στη πόλη αυτή, στην οποία επειδή δεν προβλέπω καμιά σοβαρή αντίσταση, θα μπω πιθανότατα απόψε.
Σπεύδω να σας ανακοινώσω τη πληροφορία αυτή για να μην μπείτε στο κόπο να προχωρήσετε προς τη Θεσσαλονίκη. Και εάν το θεωρήσετε ωφέλιμο πηγαίνετε με τις δυνάμεις σας όπου υπάρχει επείγουσα στρατιωτική ανάγκη.
Ο Αρχιστράτηγος του ελληνικού στρατού ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ δούκας της Σπάρτης
Διεύθυνση
Προς τον στρατηγό Θεοδωρώφ
Στη συνέχεια ο Έλληνας αρχιστράτηγος ανέβηκε στο άλογό του και κατευθύνθηκε βόρεια προς το σημείο όπου το κέντρο του στρατού του πέρασε το Γαλλικό ποταμό.
Το μεσημέρι ο ελληνικός στρατός βρισκόταν οκτώ χιλιόμετρα από τη Θεσσαλονίκη. Στις 3.15 έφθασε στις ελληνικές προφυλακές Τούρκος αξιωματικός με λευκή σημαία. Έφερνε γράμμα του Χασάν Ταχσίν πασά προς τον διάδοχο, ο οποίος εκείνη τη στιγμή βρισκόταν στην εμπροσθοφυλακή της 3ης Μεραρχίας. Το γράμμα έγραφε:
Προς την Α.Υψηλότητα τον πρίγκιπα Κωνσταντίνο, αρχηγό του ελληνικού στρατού
Έχω την τιμή να πληροφορήσω την Υμετέρα Υψηλότητα ότι αποδέχομαι τη πρότασή ΣΑΣ την οποία κάνατε χθες.»
ΧΑΣΑΝ ΤΑΧΣΙΝ, στρατηγός μεραρχίας και διοικητής του 8ου σώματος του οθωμανικού στρατού
Μόλις πήρε το τουρκικό έγγραφο για την άνευ όρων παράδοση της Θεσσαλονίκης στον ελληνικό στρατό σταμάτησε η προέλασή του. Διατάχτηκε όμως η 7η μεραρχία με το απόσπασμα των δύο ταγμάτων ευζώνων να συνεχίσουν τη πορεία τους και να καταλάβουν τα περίχωρα της Θεσσαλονίκης. Ταυτόχρονα διατάχτηκαν δύο αξιωματικοί του επιτελείου του ο συνταγματάρχης Δούσμανης και ο λοχαγός Ι.Μεταξάς να φύγουν για να συναντηθούν με τον Χασάν Ταχσίν πασά. Στις 11 το βράδυ υπέγραφαν στο κυβερνητικό κονάκι της Θεσσαλονίκης το πρωτόκολλο της παράδοσης της Θεσσαλονίκης με τον τουρκικό στρατό που βρισκόταν σ’ αυτήν (25.000 άνδρες, 1.000 αξιωματικοί, 70 πυροβόλα και το φρούριο Καραμπουρνού).
Την παράδοση της Θεσσαλονίκης στον ελληνικό στρατό ανήγγειλε ο διάδοχος Κωνσταντίνος με επείγον τηλεγράφημα στον Βασιλιά και στον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο. Η αναφορά αυτή προς το υπουργείο στρατιωτικών δεν έφθασε έγκαιρα στο πρωθυπουργό ο οποίος ανησύχησε από τις πληροφορίες για κάθοδο των Βουλγάρων προς τη Θεσσαλονίκη και έστειλε το παρακάτω τηλεγράφημα:
Αρχηγείον στρατού, αρ.80200
Παραγγέλεσθε να αποδεχθήτε την προσφερομένην υμίν παράδοσιν της Θεσσαλονίκης και να εισέλθητε εις αυτήν άνευ αναβολής. Καθιστώμεν υπεύθυνον δια πάσαν αναβολήν έστω και στιγμής. Βενιζέλος
Στις 2 το μεσημέρι της ίδιας μέρας ο Βενιζέλος έμαθε για την αναφορά του διαδόχου για την παράδοση της πόλης από τις 11 το βράδυ και διέταξε να μην διαβιβαστεί το τηλεγράφημα προς τον διάδοχο-αρχιστράτηγο «διότι δεν ανταποκρίνεται στις σημερινές καταστάσεις».
Στις 4 το πρωί της 26ης προς την 27η Οκτωβρίου ο διάδοχος μπήκε με το επιτελείο του στη Θεσσαλονίκη και επιθεωρούσε την 1η ελληνική μεραρχία που έμπαινε στη πόλη.
Μέχρι τις 3 το μεσημέρι της 26ης Οκτωβρίου ο διάδοχος – αρχιστράτηγος Κωνσταντίνος και το επιτελείο του δεν γνώριζαν ότι πλησίαζε και ο βουλγαρικός στρατός. Μόνο το απόγευμα της 26ης Οκτωβρίου όταν η ελληνική ταξιαρχία ιππικού προχωρούσε από Γενίκιοϊ σε Γιουβένσα συνάντησε στο δρόμο των Σερρών βουλγαρική φάλαγγα. Ο ανθυπίλαρχος Στάικος του ελληνικού ιππικού διατάχτηκε να προχωρήσει και να συναντήσει το βουλγαρικό στρατιωτικό τμήμα. Όταν πλησίαζε στη Γιουβένσα βρήκε τη φάλαγγα που μόλις είχε σταματήσει τη πορεία της. Ο στρατηγός Πετρόφ και ο Στάντσεφ – βούλγαρος πρεσβευτής στο Παρίσι που τώρα υπηρετεί στο στρατό- μόλις είχαν κατεβεί από τα άλογά τους. Ο Έλληνας ανθυπίλαρχος ενημέρωσε τον στρατηγό Πετρόφ ότι ο τουρκικός έχει ήδη περικυκλωθεί από τον ελληνικό στρατό και διαπραγματεύεται τη συνθηκολόγηση και τη παράδοση της Θεσσαλονίκης.
Ο διάδοχος Κωνσταντίνος υποδέχεται στη Θεσσαλονίκη τον πατέρα του Βασιλιά Γεώργιο
Ο στρατηγός Πετρόφ απάντησε ότι δεν γνώριζε τίποτα σχετικό και ήταν αποφασισμένος να επιτεθεί και να βομβαρδίσει τη Θεσσαλονίκη νωρίς το επόμενο πρωί. Η συνομιλία Στάικου – Πετρόφ μεταδόθηκε αμέσως στο ελληνικό αρχηγείο.
Πρωί 27ης Οκτωβρίου 1912. Η 2η ελληνική μεραρχία βρίσκεται σε Ντεμίργκλαβα και Μπάλτζα. Ενώ προετοιμάζεται να προχωρήσει προς το Αιβατλή παίρνει διαταγή αναστολής της επιχείρησης γιατί έχει υπογραφεί το πρωτόκολλο συνθηκολόγησης του τουρκικού στρατού στη Θεσσαλονίκη. Την ίδια στιγμή ο διοικητής της 2ης μεραρχίας στρατηγός Καλλάρης παρατήρησε από αριστερά προς τα βόρειοδυτικά φάλαγγα πεζικού να πλησιάζει από Γιουβέσνα με κατεύθυνση προς το Αϊβατλή. Στον Βούλγαρο αξιωματικό που του παρουσιάστηκε ο Έλληνας στρατηγός του έδωσε σε μετάφραση τη διαταγή που είχε πάρει πριν από λίγο για συνθηκολόγηση των Τούρκων.
Οι Βούλγαροι χωρίς να ασχολούνται με τη στρατιωτική εθιμοτυπία ανέπτυξαν μικρό απόσπασμα σε θέση μάχης και άρχισαν να πυροβολούν τους Τούρκους που υποχωρούσαν. Ελάχιστοι ήταν οι πυροβολισμοί που ρίχτηκαν.
Πολλά ειπώθηκαν και πολλά συμπεράσματα βγήκαν από την λεγόμενη «μάχη» μεταξύ Τούρκων και Βουλγάρων έξω από τη Θεσσαλονίκη. Είναι σαφές ότι δεν συνέβη τίποτα που είχε τον χαρακτήρα μάχης. Οι Βούλγαροι δεν παρουσίασαν καμία απόδειξη των λεγομένων τους για τη «μάχη». Επισκέφθηκα λίγο αργότερα το παρουσιαζόμενο ως πεδίο της μάχης και μου αποκάλυψαν ότι μόνο τρεις Τούρκοι σκοτώθηκαν στη κορυφή ενός λόφου από μια βουλγαρική οβίδα.
Την ίδια μέρα, 27 Οκτωβρίου, ο διάδοχος Κωνσταντίνος έστειλε με τον λοχαγό Παπαδιαμαντόπουλο και δεύτερο γράμμα στον στρατηγό Θεοδόροφ. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι ο στρατηγός Πετρόφ είχε ζητήσει με αξιωματικό του από τον Ταχσίν Πασά να του δώσει πρωτόκολλο παράδοσης της Θεσσαλονίκης ίδιο με αυτό που συνέταξε με τον Έλληνα διάδοχο. Στην απαίτηση αυτή ο Ταχσίν Πασάς απάντησε ότι αφού παραδόθηκε στον ελληνικό στρατό δεν μπορούσε να κάνει το ίδιο και με δεύτερο αντίπαλο.
Αμέσως μετά τα γεγονότα του Αϊβατλή ο Έλληνας αρχιστράτηγος έστειλε στο Βούλγαρο στρατηγό τον λοχαγό Μαζαράκη με την εντολή να εκφράσει προς αυτό την έκπληξή του και τη λύπη του διότι ενώ επανειλημμένως του αναφέρθηκε ότι ο τουρκικός στρατός συνθηκολόγησε, αυτός άνοιξε πυρ κατά των τουρκικών στρατευμάτων και απαίτησε από τον Χασάν Ταχσίν πρωτόκολλο παράδοσης ίδιο με αυτό που δόθηκε στον ελληνικό στρατό.
Ο Βούλγαρος στρατηγός Πετρόφ ισχυρίστηκε ότι δεν γνώριζε τα όσα έγιναν και επανέλαβε ότι θεώρησε την ανακοίνωση που του έκανε ο διοικητής της 2ης ελληνικής μεραρχίας ως τέχνασμα των Τούρκων για να πετύχουν εύκολη υποχώρηση. Ομολόγησε ακόμα ότι ζήτησε από τον Ταχσίν Πασά να υπογράψει και μαζί του πρωτόκολλο παράδοσης.
28 Οκτωβρίου 1912. Ώρα 11 το πρωί. Ένας Βούλγαρος αξιωματικός φτάνει στο ελληνικό στρατηγείο που έχει εγκατασταθεί στο διοικητήριο για να ζητήσει εκ μέρους του στρατηγού Θεοδόροφ από τον διάδοχο να επιτρέψει σε δύο βουλγαρικά τάγματα που ήταν μούσκεμα από τη βροχή να μπουν στη πόλη για να… στεγνώσουν. Ο ανώτερος επιτελικός αξιωματικός στον οποίο διαβίβασε το αίτημά, του απάντησε, ότι αφού ο διάδοχος κατέλαβε τη πόλη ο στρατηγός Θεοδόροφ έχει καθήκον και υποχρέωση να πάει ο ίδιος να υποβάλει το αίτημά του στον κάτοχο τα πόλης, αρχηγό του ελληνικού στρατού. Ο Βούλγαρος αξιωματικός έφυγε.
Στο μεταξύ ο διάδοχος Κωνσταντίνος ξεκίνησε από τον σιδηροδρομικό σταθμό, μπήκε με κάθε επισημότητα στη πόλη επικεφαλής της 1ης μεραρχίας. Ενώ αυτή παρήλαυνε μπροστά του κατέφθασε σε αυτοκίνητο στο ελληνικό στρατηγείο ο στρατηγός Θεοντόροφ μαζί με τον τέως πρεσβευτή της Βουλγαρίας στο Παρίσι Στάντσεφ, εφέδρου αξιωματικού του ιππικού.
Ο διάδοχος δέχτηκε τον στρατηγό Θεοδόροφ και τον συνοδό του Στάντσεφ στο γραφείο του μετά το τέλος της παρέλασης της 1ης ελληνικής μεραρχίας. Ο Βούλγαρος στρατηγός παραπονέθηκε γιατί τα στρατεύματά του εμποδίστηκαν στην είσοδο της πόλης κατά διαταγή του Έλληνα αρχιστρατήγου, ενώ ήδη είχαν αρχίσει μεγάλη «μάχη» πέντε ωρών και είχαν υποστεί μεγάλες απώλειες (Έχω έκθεση που έγραψε για μένα Βούλγαρος αξιωματικός του επιτελείου ο οποίος βεβαιώνει κατηγορηματικά ότι δεν δόθηκε μάχη και δεν υπήρχε καμία απώλεια από την πλευρά των Βουλγάρων). Στο τέλος ο στρατηγός Θεοδόροφ παρακάλεσε να του επιτραπεί η είσοδος στη Θεσσαλονίκη με δύο τάγματα στρατού επειδή οι άντρες του ήσαν κατάκοποι και μουσκεμένοι. Ο διάδοχος δεν έκρυψε την έκπληξή του για το πώς γίνεται λόγος γα σοβαρή μάχη στις 27 Οκτωβρίου, αφού ο Τουρκικός στρατός είχε παραδοθεί από τις 3 τα ξημερώματα της 26ης Οκτωβρίου. Τον ρώτησε εάν έλαβε τις τόσες επιστολές του με τις οποίες τον πληροφορούσε για την ελληνική προέλαση, για τις διαπραγματεύσεις, τη παράδοση και τη συνθηκολόγηση της Θεσσαλονίκης. Ο Θεοδόροφ επέμεινε ότι δεν πήρε κανένα γράμμα παρ’ όλο που υπήρχε απόδειξη παραλαβής τους.
Μετά από μεγάλη συζήτηση ο Βούλγαρος στρατηγός ξανάφερε τη κουβέντα στην άδεια για την είσοδο δύο ταγμάτων του στη Θεσσαλονίκη. Ο διάδοχος του απάντησε ότι δυστυχώς δεν μπορούσε να επιτρέψει την είσοδο στρατού με δική του πρωτοβουλία και όφειλε να ενημερώσει την κυβέρνησή του. Του πρόσθεσε ότι επρόκειτο για ζήτημα το οποίο μπορούσε να καταλήξει σε «συγκυριαρχία». Υποσχέθηκε να αναφέρει αμέσως το ζήτημα στην Αθήνα.
Οι Βούλγαροι επέμειναν κι επέστρεψαν στο θέμα. Δήλωσαν ότι σε περίπτωση αρνητικής απάντησης της ελληνικής κυβέρνησης θα τα απέσυραν αφού τους δινόταν 12ωρη προθεσμία. Στο σημείο αυτό οι Βούλγαροι ισχυρίστηκαν ότι έστειλαν στους Έλληνες τελεσίγραφο στο οποίο απειλούσαν ότι θα έμπαιναν στη πόλη έστω και με τη βία. Επρόκειτο για μεγαλοποίηση του θέματος από τους ίδιους τους Βουλγάρους. Εκείνο που παραδέχομαι είναι ότι οι Βούλγαροι άρχισαν να στρέφουν τα κανόνια τους προς τη πόλη. Ήταν τόσο βαθιά η πίκρα τους επειδή έφθασαν στη Θεσσαλονίκη μετά την κατάληψή της ώστε άφηναν να εννοηθεί ότι ήσαν διατεθειμένοι να βομβαρδίσουν τους συμμάχους τους, εάν δεν τους δινόταν η άδεια να μπουν στη Θεσσαλονίκη. Εάν συνέβαινε κάτι τέτοιο θα επέκριναν όλο το ελληνικό έθνος επειδή τους αρνήθηκε τη φιλοξενία δύο ταγμάτων συμμαχικού στρατού και φίλου έθνους. Στις 29 Οκτωβρίου δόθηκε η άδεια όπως τα δύο βουλγαρικά τάγματα μπουν για να ξεκουραστούν στη Θεσσαλονίκη.
Ένας γιατρός σώζει τη Θεσσαλονίκη από τους Βουλγάρους – Ο Φίλιππος Νίκογλου ειδοποιεί την Αθήνα για τα σχέδια των συμμάχων της – Όλη η αναφορά του.
Η Θεσσαλονίκη ήταν το μήλο της έριδος των συμμάχων του Α’ Βαλκανικού Πολέμου. Όταν Σερβία, Βουλγαρία και Ελλάδα συμφωνούσαν να επιτεθούν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία όλοι είχαν στο μυαλό τους να καταλάβουν την δεύτερη σε σπουδαιότητα πόλη της Αυτοκρατορίας.
Εκτός από τους συμμάχους όμως βλέψεις στη Θεσσαλονίκη είχαν και οι Μεγάλες Δυνάμεις.
- Οι Ρώσοι την έβλεπαν ως μόνο τρόπο να βγουν στο Αιγαίο
- Η Αυστροουγγαρία μετά την Βοσνία – Ερζεγοβίνη που είχε προσαρτήσει στη δική της Αυτοκρατορία έβλεπε με καλό μάτι τη προώθησή της νοτιότερα με κατάληξη φυσικά τη Θεσσαλονίκη.
- Άγγλοι και Γάλλοι δεν είχαν βλέψεις φυσικά στη πόλη. Ενδιαφερόντουσαν όμως να μην πέσεις τα χέρια των άλλων μεγάλων δυνάμεων ή έστω των βαλκάνιων συμμάχων που τις συμπαθούσαν.
Όμως ποιοι αποτελούσαν τους κατοίκους της πόλης; Ποια ήταν η σύνθεση των κατοίκων της, αν και αυτό ελάχιστη σημασία για τον τελικό κάτοχό της.
Στην απογραφή του 1910 διαβάζουμε ότι οι Ισραηλίτες ήσαν οι περισσότεροι. Έφθαναν τους 65.000. Ακολουθούσαν οι Έλληνες (35.000), οι Τούρκοι (30.000) και 2.200 διαφόρων εθνοτήτων.
Τρία χρόνια αργότερα, το 1913 κι ενώ οι ελληνικές αρχές πριν λίγους μόνο μήνες είχαν εγκατασταθεί στη πόλη οι Έλληνες παρουσίασαν αλματώδη αύξηση. Από 35.000 έγιναν 67.000, οι Τούρκοι μειώθηκαν κατά 6.000 για να φθάσουν τις 24.000, ενώ οι Ιστραηλίτες παρέμεναν σταθεροί.
Ο Φίλιππος Νικογλου αρκετές δεκαετίες μετά την παράτολμη ενέργειά του, Έλληνας πολίτης πλέον
Γιατί όμως όλοι ήθελαν τη Θεσσαλονίκη; Το λιμάνι της και η οικονομική ζωή εξασφάλιζε τον έλεγχο της περιοχής. Και οι τρεις κύριες σιδηροδρομικές γραμμές που κατέληγαν σ’ αυτό το έκαναν το σπουδαιότερο στην Ανατολική Μεσόγειο.
Κι ενώ είναι ευρύτατα γνωστές οι κόντρες του αρχιστράτηγου Κωνσταντίνου με τον πρωθυπουργό Βενιζέλο για την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης είναι σχετικά άγνωστο το ποιος… άνοιξε τα μάτια της ελληνικής πλευράς για τις προθέσεις των Βουλγάρων να μπουν πρώτοι στη πόλη.
Βρισκόμαστε στα 1912. Οι Βαλκάνιοι σύμμαχοι νικούν κατά κράτος τους Τούρκους κι ο καθένας κρατά για λογαριασμό του τις περιοχές τις οποίες καταλαμβάνει. Όλοι ελευθερώνουν. Μόνο που πολλές από τις περιοχές που ελευθερώνουν οι Σέρβοι ή οι Βούλγαροι θα τις ήθελαν οι Έλληνες και το αντίστροφο.
Ο Κωνσταντίνος έχει νικήσει στο Σαραντάπορο, οι Βούλγαροι και οι Σέρβοι προχωρούσαν από βορρά. Οι νικητές κάποια στιγμή θα βρισκόντουσαν κι εκεί θα σταματούσε ο πόλεμος. Το θέμα ήταν που θα βρισκόντουσαν και τι θα είχε ο καθένας στη κατοχή του.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος ήταν απόλυτος. Ο Ελληνικός στρατός θα έπρεπε να προχωρήσει προς τη Θεσσαλονίκη. Ο Κωνσταντίνος όμως θεωρούσε καλύτερο να προχωρήσει βόρεια προς το Μοναστήριο, τη σημερινή πόλη Πίτολα στα Σκόπια. Εκεί υπήρχε ισχυρό ελληνικό στοιχείο που έλεγχε το εμπόδιο της περιοχής.
Η ελληνική πλευρά παρουσίαζε δύο σοβαρές αδυναμίες. Δεν υπήρχε καλή υποστήριξη με αποτέλεσμα οι αξιωματικοί να μην καταδιώκουν τους Τούρκους και να τους αφήνουν πάντα να ανασυντάσσονται αφού θα έχαναν την επαφή με τα μετόπισθεν και δεν είχαν πληροφορίες για τι γίνεται από την απέναντι πλευρά. Ο «άγνωστος πόλεμος» της κατασκοπίας ήταν σε νηπιακό στάδιο.
Κι εκεί που οι κατάσκοποι ήταν είδος σε ανεπάρκεια ήρθε ένας γιατρός ΄Ελληνας στο φρόνημα, αλλά Βούλγαρος στην υπηκοότητα. Ήταν ο Φίλιππος Νίκογλου ο οποίος είχε γεννηθεί στη Στενήμαχο της Ανατολικής Ρωμυλίας το 1871. Είχε σπουδάσει γιατρός στη Ζαρίφεια Σχολή της Φιλιππούπολης (σημερινό Πλόβντιβ) και είχε μετεκπαιδευτεί στη Γερμανία. Εργαζόταν ως χειρούργος ιατρός στη Σόφια μέχρι τη στιγμή που άρχισε ο πόλεμος και επιστρατεύτηκε ως στρατιωτικός γιατρός και μάλιστα χειρούργος.
Ο Νίκογλου άκουγε τους Βούλγαρους επιτελείς να κάνουν σχέδια να φθάσουν στη Θεσσαλονίκη και να την… απελευθερώσουν, όπως άκουγε και τα σχόλιά τους για τον ελληνικό στρατό που δεν θα μπορούσε σε καμία περίπτωση στα χάλια που είχε να φθάσει στη πόλη!
Η ψυχή του πονούσε, αλλά δεν ήταν εύκολο να βρει κάποιον Έλληνα να ειδοποιήσει. Άλλωστε έπρεπε να είναι και ιδιαίτερα προσεκτικός. Σε καιρό πολέμου τέτοιες πρωτοβουλίες τιμωρούνται με εκτέλεση.
Όμως η τύχη, η καλή τύχη, στη προκειμένη περίπτωση έπαιξε το ρόλο της. Ο Νικόγλου συνάντησε στην Άνω Τζουμαγιά τον στρατιωτικό ακόλουθο της ελληνικής πρεσβείας στη Σόφια, τον Αθανάσιο Σουλιώτη, τον οποίο είχε καλέσει εκεί ο Βούλγαρος στρατηγός Θεοδόροφ. Ήταν μια κίνηση που στόχο είχε να ρίξει στάχτη στα μάτια των Ελλήνων. Ο Θεοδόροφ ποτέ δεν θα πήγαινε στο ραντεβού του με τον Έλληνα αξιωματούχο. Κατευθυνόταν ήδη προς τη Θεσσαλονίκη και η συνάντηση κλείστηκε απλά για να μην καταλάβουν οι Έλληνες τον πραγματικό προορισμό του. Ο Σουλιώτης αντί για τον Θεοδόροφ συνάντησε τον Νίκογλου που τον ενημέρωσε για όλα.
Από εκεί κι ύστερα η Αθήνα έμαθε τις προθέσεις των συμμάχων της κι ο Βενιζέλος ζήτησε επιτακτικά από τον Κωνσταντίνο να κατευθυνθεί προς τη Θεσσαλονίκη. Ακολούθησε ο πρώτος, από τους πολλούς, καυγάδες αρχιστράτηγου και πρωθυπουργού και η εντολή του τελευταίου να προχωρήσει ο στρατός στη Θεσσαλονίκη.
Ο γιατρός Νίκογλου αργότερα πήγε στη Θεσσαλονίκη κι έζησε εκεί. Τις αναμνήσεις του μάλιστα τις κατέγραψε σε βιβλίο με τίτλο «Το χρονικό της καταλήψεως της Θεσσαλονίκης από τον ελληνικό στρατό την 26/10/1912» που κυκλοφόρησε το 1963.
Σήμερα σας παρουσιάζουμε την αναφορά του γιατρού Νίκογλου και τη περιγραφή της συνάντησής του με τον στρατιωτικό ακόλουθο Αθανάσιο Σουλιώτη είναι ένα σχετικά άγνωστο ντοκουμέντο για μια από τις πιο γνωστές ελληνικές περιπτώσεις. Αξίζει να το κρατήσετε στο αρχείο σας.
Α, μην το ξεχάσουμε: Ο Δήμος Θεσσαλονίκης τίμησε τον Νίκογλου, που πέθανε το 1953, δίνοντας το όνομά του σ’ ένα δρόμο της πόλης.
Άνω Τζουμαγιά
18 Οκτωβρίου 1912
Σήμερον Κυριακήν, και ώραν 5μμ διερχόμενος προ του βουλγαρικού φρουραρχείου της Άνω Τζουμαγιάς, συνήντησα τον στρατιωτικόν ακόλουθον παρά τη ελληνική πρεσβεία της Σόφιας κ.Αθ.Σουλιώτην. Τον επλησίασα και του αυτοσυνεστήθην. Μου είπεν ότι είχε έλθει εις Άνω Τζουμαγιάν, κατόπιν τηλεφωνικής υποδείξεως εκ Τσάρεβο-Σέλο, του διοικητού της στρατιάς στρατηγού Θεοδωρώφ και του υπουργείου στρατιωτικών της Βουλγαρίας.
Γνωρίζων καλώς, εκ των μυστικών διαταγών του βουλγαρικού υποργείου στρατιωτικών προς τους αρχηγούς των μονάδων του στρατού και τας ενεργείας των όπως καταλάβουν την Θεσσαλονίκη πάση θυσία, προ των Ελλήνων, αντελήφθην αμέσως ότι οι Βούλγαροι είχον παραπλανήσει τον κ.Σουλιώτην. Του υπέδειξαν, ν’ αναμείνει εις Άνω Τζουμαγιάν την άφιξιν του στρατηγού Θεοδώρωφ, δια να μην αντιληφθή την βουλγαρικήν πορείαν προς Θεσσαλονίκην, υποτιμούσαν, χωρίς επιφύλαξιν οι Βούλγαροι, την αξίαν του ελληνικού στρατού. Τον εθεώρουν ως ανοργάνωτον, ανεκπαίδευτον και μη δυνάμενον να αντιταχθή κατά των Τούρκων αποτελεσματικώς. Ότι θα περιωρίζετο εις μικροσυγκρούσεις εις τα σύνορα. Ήσαν δε τόσον πεπεισμένοι ότι θα κατελάμβανον ολόκληρον την Μακεδονίαν και θα εισήρχοντο εις την Θεσσαλονίκην εν θριάμβω, ώστε μετέφερον εις Άνω Τζουμαγιάν και μίαν βασιλικήν άμαξαν δια της οποίας ο διάδοχος της Βουλγαρίας Βόρις, θα εισήρχετο θριαμβευτικώς εις την Θεσσαλονίκην.
Εξέθεσα λεπτομερώς εις τον Σουλιώτην-Νικολαίδην την πορείαν των βουλγαρικών στρατευμάτων καθώς και τους λόγους δια τους οποίους ο στρατηγός Θεοδωρώφ δεν θα επέστρεφεν εις την Άνω Τζουμαγιάν, όπου του είχε ορίσει ως τόπον συναντήσεως. Ότι παρέμενε εις Κότσιανα, όπου συνεκρότει τα τμήματα της επιλγεγομένης «Μακεδονικής Στρατιάς» και παρηκολούθει τας επιχειρήσεις των 13ου και 26ου συντάγματος και ενός του 13ου σερβικού που εκινούντο προς Νότον, προσπαθούντα να υπερπηδήσουν το όρος Πλιάτζκοβα προς την Ράδνοβιτς, ν’ αντικρούσουν φάλαγγα τουρκικού στρατού, που κατήρχετο ες την πεδιάδα των Κοτσιάνων δια να καταλάβη την μόνην αμαξιτήν οδόν και ναδιακόψη την επικοινωνία μετά των εν Ιστίπ ευρισκομένων βουλγαρικών στρατευμάτων. Να επιστρέψουν ακολούθως δια Τσάρεβο – Σέλο εις Άνω Τζουμαγιάν και εκείθεν δια της Κρέσνας, να βαδίσουν καατά της Θεσσαλονίκης.
Παρώτρυνα τον κ.Σουλιώτην να αναχωρήση αμέσως εις Σόφιαν, αντί να αναμένη ματαίως εν Άνω Τζουμαγιά, την προβληματικήν άφιξιν του στρατηγού Θεοδωρώφ και εκείθεν ν’ ανακοινώση προς την ελληνικήν κυβέρνησιν μέσω της πρεσβείας τα της πορείας του βουλγαρικού στρατού, καθώς και τας πληροφορίας περί επικειμένης επιθέσεως, καθώς και τους σκοπούς της βουλγαρικής κυβερνήσεως προς κατάληψιν της Θεσσαλονίκης.
Διεμύνησαν εις την ελληνικήν κυβέρνησιν ότι από της ενάρξεως των εχθροπραξιών όλαι αι διαταγαί του βουλγαρικού υπουργείου έτεινον εις επίσπευσιν της ταχυτέρας πορείας προς κατάληψιν της Θεσσαλονίκης προ των Ελλήνων. Η επιλεγομένη «Μακεδονική Στρατιά» απετελέσθη εκ της 7ης μεραρχίας, υπό την διοίκησιν του Θεοδωρώφ, η οποία συνεκροτείτο εκ τριών ταξιαρχιών.
Η πρώτη από την διοίκησιν του συνταγματάρχου Γκεωργκήεφ, είχε εξορμήσει από την Δούπνιτσαν προς την Άνω Τζουμαγιάν.
Η δευτέρα υπό τονν Τσιλιγώρωφ εκ του Τσέρνα – Σκάλα προς Τσάρεβο –Σέλο.
Η τρίτη υπό τον συνταγματάρχην Μίτωφ εξώρμησε βορειότερον του Κιούστεντιλ προς Κότσιανα.
Η πρώτη ταξιαρχία υπό τον Γεωργκήεφ επροχώρει δια των στενών της Κρέσνας προς το Σιδηρόκαστρον, με διαταγή να προσβάλη την Θεσσαλονίκην.»
Ο Σουλιώτης ενημέρωσε τους υπεύθυνους και ο πρεσβευτής μας στη Σόφια, Δ.Πανάς. έστειλε το παρακάτω τηλεγράφημα στην Αθήνα.
23.10.1912
Προ τριών ημερών κατόπιν οδηγιών εκ Σοφίας σκοπουσών κατάληψιν όσο το δυνατόν περισσότερων μερών πρό πέρατος πολέμου, μεραρχία Θοεδωρώφ μετέφερε βάσιν αυτής Άνω Τζουμαγιάν. Εκείθεν, μετά σώματος Γκεωργήεφ, τριών συνταγμάτων πεζικού 15.000, υπό κοινήν διοίκησιν Θεοδωρώφ ενεργεί νυν προς κοιλάδα Στρυμόνος. Κατέλαβεν ήδη Στρώμνισταν, Πετρίτσι, Διμίρ Χισάρ, όλα τα προς βορράν τούτων μέρη και βαδίζουσι προς Σέρρας, ων η πτώσις επέκειτο χθες. Διάδοχος Βόρις και πρίγκηψ Κύριλλλος (ή Μεθόδιος) μετέβησαν χθες εις Δεμίρ Αγάς. Μετά κατάληψιν Σερρών θα βαδίδωσι προς Θεσσαλονίκην. Ανατολικώτερον προς κοιλάδα Καρασσού μεραρχία Κοβάτσεφ, καταλαμβάνουσα ήδη Νευροκόπιον προχωρεί προς Δράμαν και Καβάλαν, ανατολικώτερον, τμήμα στρατού εκ σώματος Κιουντιτσέφ βαδίζει προς Θεσσαλονίκην.
Ανατωλικότερον προς κοιλάδα Καρασού μεραρχία Κοβάτσεφ, καταλαβούσα ήδη Νευροκόπιον, προχωρεί προς Δράμαν και Καβάλαν, ανατολικώτερον, τμήμα στρατού εκ σώματος Κιουνιτσέφ βαδίζει προς Γκιουμουλτζίναν και Ξάνθην.
