Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος-70 χρόνια πριν…

Οι άνθρωποι που διαμόρφωσαν τις τύχες του κόσμου στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τον πιο φονικό που γνώρισε η ανθρωπότητα δεν βρίσκονται πια κοντά μας. Κι όχι μόνο οι πρωταγωνιστές, αλλά και οι απλοί άνθρωποι που υπέφεραν έχουν ήδη εκλείψει. Εβδομήντα χρόνια μετά μόνο κάποιες σκόρπιες μνήμες δικών μας ανθρώπων υπάρχουν που τότε ήσαν παιδιά.
Υπάρχουν όμως πολλές πληροφορίες, ντοκουμέντα και οπτικό υλικό από τον πόλεμο που καθόρισε σε μεγάλο βαθμό την εποχή μας. Οι πρωταγωνιστές έγραψαν, οι ιστορικοί ανακάλυψαν καλά κρυμμένα μυστικά και ντοκουμέντα και για πρώτη φορά ο κινηματογραφικός φακός ήταν τόσο κοντά στις μάχες. Για να μην πούμε ότι ήταν μέρος τους.
Με λίγα λόγια, πολλούς πίνακες και τις δυνατότητες της τεχνολογίας θέλουμε να σας παρουσιάσουμε το μεγάλο μακελειό με αφορμή τη συμπλήρωση των 70 χρόνων από το ξεκίνημά του.
Ευπρόσδεκτες οι παρατηρήσεις και οι διορθώσεις στο athinaios@live.com

Η σπίθα ήταν αναμμένη

Γερμανοί στρατιώτες πίνουν το... καφεδάκι τους στη Πράγα

Το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου άφησε πολλούς παραπονεμένους. Οι νικητές φέρθηκαν με αλαζονεία στους ηττημένους και το βασικότερο δεν υπολόγισαν τη θέληση των λαών που έπρεπε να ζήσουν. Το αποτέλεσμα ήταν ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμους, τα 51 εκ. νεκρών του κι ένα τρομερό όπλο μαζικής καταστροφής: Η Ατομική Βόμβα. Κι ακόμα: Η δημιουργία δύο υπερδυνάμεων, των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ που έλεγχαν τον κόσμο μέχρι το 1989.
Η συνθήκη των Βερσαλλιών δεν τιμώρησε τη Γερμανία, αλλά τον λαό της. Σε αυτούς που ζούσαν στα όρια του ακρωτηριασμένου κράτους τους καταδίκασε να ζουν στην ανέχεια και στους άλλους, εκτός χώρας Γερμανικούς πληθυσμούς προσέθεσε νέους δυνάστες.
Έτσι:
• Η βιομηχανική περιοχή του Σάαρ περιήλθε στη Γαλλία
• H Ανατολική Πρωσία, αλλά και Άνω Σιλεσία με τη Βάρτα πέρασαν στον έλεγχο της Πολωνίας
• Το Ντάντσιχ με το λιμάνι του και τον αμιγή γερμανικό πληθυσμό μπήκε υπό τον έλεγχο της Κοινωνίας των Εθνών, στην Ανατολική Ευρώπη.
• Η Σουδητία πέρασε στον έλεγχο της Τσεχοσλοβακίας που δημιουργήθηκε όπως και η Πολωνία μετά τον Μεγάλο Πόλεμο.
Χαμένοι από τη μοιρασιά του κόσμου ήσαν και άλλοι. Η Ουγγαρία έχασε την Τρανσυλβανία που προσαρτήθηκε στη Ρουμανία και η ΕΣΣΔ είδε δίπλα της να ξεφυτρώνουν νέα κράτη, οι λεγόμενες Βαλτικές δημοκρατίες (Λετονία, Εσθονία, Λιθουανία).

Γίγαντας με πήλινα πόδια

Χάρτης της Πολωνίας πριν την Γερμανική εισβολή. Με κόκκινη γραμμή τα σημερινά σύνορα της χώρας

Τίποτα δεν είχε γίνει τυχαία. Οι νικητές του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου ήθελαν ένα μεγάλο δικό τους κράτος στα πλευρά της ΕΣΣΔ και της Γερμανίας. Να απειλεί και τους δύο. Και δημιούργησαν τη Πολωνία, μεγαλύτερη ίσως απ’ ότι της άξιζε, μόνο και μόνο για να φοβίζει τους γείτονές της. Μόνο που αυτό το μέγεθος έγινε στη πορεία η αχίλλειος πτέρνα της.
Όταν λοιπόν οι Γερμανοί μιλούσαν για «ζωτικό χώρο» δεν είχαν 100% άδικο. Μιλούσαν για γερμανικούς πληθυσμούς που βρισκόντουσαν κυρίως ανατολικά. Αυτό τον πόθο τον πήρε και τον προχώρησε ο Χίτλερ έως τους σιτοβολώνες της Ουκρανίας. Τους ήθελε για να θρέφεται το Γερμανικό έθνος, όπως ήθελε και τους Πολωνούς για φτηνό εργατικό δυναμικό.
Από κοντά κι ο Στάλιν ήθελε να εξαφανίσει τις Βαλτικές δημοκρατίες και να πάρει πίσω τα εδάφη της Πολωνίας που είχε χάσει με τη δημιουργία της χώρας.
Ο Χίτλερ μισούσε τον Στάλιν. Και το αντίθετο. Όμως κι οι δύο μισούσαν την Πολωνία. Έτσι στις 23 Αυγούστου 1939 υπογράφτηκε το Γερμανοσοβιετικό σύμφωνο μεταξύ των υπουργών εξωτερικών των δύο χωρών Ρίμπεντροπ και Μολότοφ. Η υπόλοιπη Ευρώπη έμεινε άφωνη με τη σύγκλιση αυτή Ναζισμού και Κομμουνισμού. Ίσως η έκπληξή της να ήταν μικρότερη εάν ήξερε ότι σ’ ένα μυστικό πρωτόκολλο οι δύο χώρες κανόνιζαν το πώς θα μοιραστεί η Πολωνία.

Τα βήματα του Χίτλερ
Πριν αποφασίσει την αναμέτρηση με Αγγλία και Γαλλία ο Χίτλερ είχε περπατήσει αρκετές φορές σε τεντωμένο σχοινί. Δοκίμαζε την αυθάδειά του κι έβλεπε να δικαιώνεται όταν:
• 7 Μαρτίου 1936 τα Γερμανικά στρατεύματα μπήκαν στην αποστρατικοποιημένη ζώνη της Ρηνανίας στη Δυτική πλευρά της χώρας
• 11 Μαρτίου 1938 με την περίφημη «ενσωμάτωση» (άνσλους) της Αυστρίας
• 5 Οκτωβρίου 1938 με την προσάρτηση της Σουδητίας
• 14 Μαρτίου 1939 με την προσάρτηση της Βοημίας και της Μοραβίας, ότι είχε απομείνει δηλαδή από τη διαλυμένη Τσεχοσλοβακία. Η Ρουθηνία πήγαινε στην Ουγγαρία και το Τέτσεν στη Πολωνία.
Ο Χίτλερ πόνταρε στη «πολιτική κατευνασμού» (appeasement) των Άγγλων, στην αδιαφορία των Γάλλων, ενώ έριξε στάχτη στα μάτια των Πολωνών δίνοντας τους ένα… ξεροκόμματο από αυτά που έμειναν από την διάλυση της Τσεχοσλοβακίας και την ανεξαρτητοποίηση της Σλοβακίας.
Ήταν όμως φανερό. Το επόμενο βήμα θα οδηγούσε σε πόλεμο. Η Πολωνία είχε ισχυρές συνθήκες φιλίας με τους Άγγλους και τους Γάλλους κι ακόμη τα σχέδιά του προχωρούσαν όχι μόνο Ανατολικά, αλλά και Δυτικά. Ο πόλεμος λοιπόν ήταν αναπόφευκτος. Απλά έπρεπε να το καταλάβουν κι οι αντίπαλοί του.

Διαβάσαμε πριν γράψουμε:
Καρτιέ Ρεμόν: Ιστορία του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, τόμοι 2, Πάπυρος, Αθήνα 1965
Σο Άντονι: Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Ημέρα με ημέρα, Ψυχογιός, Αθήνα 2000
Συλλογικό: Time – Life Παγκόσμια Ιστορία, τόμος 20ος «Η σκιά των δικτατόρων» 1925-50, Εκδόσεις Καππόπουλος, Αθήνα 1993
Συλλογικό: Ιστορικά, τεύχη 156-158, Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Ελευθεροτυπία, Οκτώβριος-Νοέμβριος 2002
Συλλογικό: Η Μεγάλη Ιστορία του 20ου αιώνα: Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, τόμος 4, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2002
Συλλογικό: Το χρονικό του 20ου αιώνα, Τέσσερα Εψιλον, Αθήνα 1990

Χαλασμένος τηλέγραφος – Η οργή του Ντούτσε και ο υπερβάλων ζήλος του ντε Βέκι

Η αιφνίδια μεταστροφή του Ιταλικού τύπου έχει ανησυχήσει τη κυβέρνηση Μεταξά. Στις 4 Αυγούστου οι Ιταλικές εφημερίδες είχαν γεμίσει με κολακευτικά σχόλια για το καθεστώς και στις 11 όλες έχυναν δηλητήριο με αφορμή τη δολοφονία σε Αλβανικό έδαφος ενός ληστή με το όνομα Νταούντ Χότζα που δραστηριοποιείτο στη περιοχή της Θεσπρωτίας. Το επεισόδιο δεν θα είχε καμία απολύτως σημασία εάν ο Ιταλικός τύπος δεν ανακάλυπτε ξαφνικά μια καταπιεσμένη από τους Έλληνες Αλβανική μειονότητα στη περιοχή που την έλεγαν Τσαμουριά και δεν αναδείκνυε τον Νταούντ Χότζα σε εθνικό ήρωα της περιοχής που δολοφονήθηκε άγρια από τους Έλληνες. Η «Πόπολο ντ’ Ιτάλια» της 11ης Αυγούστου έγραφε:
«Διαπιστώθηκε η ευθύνη της κυβερνήσεως των Αθηνών για τη δολοφονία του Αλβανού πατριώτη Νταούντ Χότζα, όπως και για τις προσπάθειές της να υποκινήσει στασιαστικό κίνημα στην Αλβανία…
Η βάρβαρη αυτή δολοφονία ήταν μέσα στα σχέδια των Άγγλων… Ο ελληνικός τύπος σπεύδει τώρα να κηλιδώσει τη μορφή του Νταούντ Χότζα. Η Ελλάδα όμως έγινε συνεργός σε ξένες μηχανορραφίες… Το Λονδίνο άνοιξε τα χαρτιά του…Αυτό ωθεί τους Έλληνες σε αντίσταση, παιχνίδι που οδήγησε σε καταστροφή όλα τα κράτη που πίστεψαν στις βρετανικές εισηγήσεις. Αλλά συμφέρει τους Έλληνες να επαναλάβουν τα λάθη των Τσεχοσλοβάκων, των Νορβηγών, των Δανών, των Βέλγων, των Γάλλων; Εμείς το αφήνουμε στη κρίση των υπευθύνων της Αθήνας.»
Δεν χρειαζόντουσαν κι άλλα για να πειστεί η κυβέρνηση ότι οι Ιταλοί είχαν στο μυαλό τους τον πόλεμο. Ο Μεταξάς αναλαμβάνει μια διερευνητική πρωτοβουλία.

Ο Ιταλός πρεσβευτής στην Αθήνα, Εμανουέλε Γκράτσι

Αποφασίζει αν συναντήσει τον Γερμανό πρεσβευτή στην Αθήνα πρίγκιπα Έρμπαχ με τον οποίο συνδέεται με στενή φιλία και στέλνει τον υφυπουργό Εξωτερικών Νίκο Μαυρουδή (1883-1942) στον Ιταλό πρεσβευτή Γκράτσι ο οποίος καταχώρησε τη συνάντηση στο ημερολόγιό του το Σάββατο 13 Αυγούστου 1940:
«Συζήτησα με τον Μαυρουδή. Η συνομιλία μας, μάλλον εύκολα μπορεί να το καταλάβει κανείς, ήταν ζωηρή. Ο Μαυρουδής μου εξέφρασε την βαθιά και αλγεινή έκπληξη της ελληνικής κυβέρνησης για την απότομη μεταστροφή της ιταλικής πολιτικής προς την Ελλάδα…Δεν τους ξέρεις αγαπητέ μου τους Αλβανούς. Αυτοί εκεί οι άνθρωποι σκοτώνονται κάθε ημέρα για το τίποτε, μου είπε με τη συνηθισμένη του φινέτσα ο παλιός διπλωμάτης…Ο Μαυρουδής δεν μπορούσε να πιστέψει ότι η Ιταλία σκεφτόταν να επιτεθεί κατά της Ελλάδας. Είχε όμως την υποχρέωση να μου τονίσει ότι η χώρα του θα αμυνόταν με όλες της τις δυνάμεις…»
Την ίδια μέρα ο Μεταξάς συναντά τον Έρμπαχ και του αναφέρει ότι «δεν μπορεί να τα βάλει με την Αγγλία η οποία έχει την κυριαρχία στην Ανατολική Μεσόγειο».
Η άποψη του Μεταξά έγινε γνωστή στον Γκράτσι που την τηλεγράφησε στην Ρώμη.
Κι από εδώ αρχίζει ο παραλογισμός. Ο Ντε Βέκι είναι ο Διοικητής Δωδεκανήσων που τα κατείχαν οι Ιταλοί. Ο ίδιος ονειρεύεται να επιτεθεί στην Ελλάδα και να κάνει απόβαση στα νησιά του Αιγαίου μόλις του σταλούν οι κατάλληλες ενισχύσεις από τη Ρώμη. Ο τίτλος του ως διοικητή των Ιταλικών νησιών του Αιγαίου τον κάνει να ονειρεύεται όλα τα νησιά και την Πελοπόννησο. Ο Ντε Βέκι βομβαρδίζει το Μουσολίνι με ανυπόστατες φήμες για ελλιμενισμό αγγλικών πολεμικών σε διάφορα νησιά του Αιγαίου.
Ο Μουσολίνι έξαλλος με τις απόψεις Μεταξά δίνει εντολή στον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού, Ντομένικο Καβανιάρι να δοθεί ένα καίριο πλήγμα στις εμπορικές μεταφορές του Αιγαίου το διάστημα 20-25 Αυγούστου. Στο διάστημα αυτό έπρεπε να βυθίζεται κάθε ύποπτο για λαθρεμπόριο πλοίο χωρίς προειδοποίηση! Κι όλα αυτά χωρίς να μάθει κανείς τίποτα.
Ο Ντε Βέκι ενημερώθηκε στις 14 Αυγούστου. Επέλεξε τον κυβερνήτη του υποβρυχίου «Ντελφίνο», τον ανθυποπλοίαρχο Γκιουζέπε Αϊκάρντι. Του έδωσε κάποιες βιαστικές εντολές για περιπολίες μεταξύ Τήνου και Σύρου, βύθισμα κάθε διερχόμενου πλοίου αφού ο πόλεμος ήταν πλέον κοντά.
Αυτά υποστηρίζει ο Ντε Βέκι στα απομνημονεύματα του που δημοσιεύτηκαν το 1960 σε ιταλική εφημερίδα. Όμως και η αφήγηση του Αϊκάρντι δεν ξεκαθαρίζει πολλά Υποστηρίζει ότι ξαφνικά είδε στο περισκόπιό του την «Έλλη». Την επέλεξε ως στόχο ελπίζοντας στην προαγωγή του. Έριξε τρεις τορπίλες, αλλά για κακή του τύχη το πλοίο το βρήκε η μία. Για κακή τύχη του πλοίου αυτή η μία τορπίλη το βρήκε στη δεξιά πλευρά στο ύψος του δεύτερου λεβητοστασίου, σχεδόν στη μέση.
Λίγες μέρες νωρίτερα στο μυαλό του Μουσολίνι έχει κατασταλάξει η άποψη της εισβολής στην Ελλάδα. Για το λόγο αυτό ζήτησε από τον γαμπρό του υπουργό Εξωτερικών Γκαλεάτσο Τσιάνο να πάνε στη Ρώμη επειγόντως ο τοποτηρητής της Ιταλίας στην Αλβανία Φρεντσέσκο Τζακομόνι και ο στρατιωτικός διοικητής Βιτόριο Πράσκα. Η συνάντηση κατά τους Τσιάνο και Πράσκα έγινε στις 13 Αυγούστου 1940 κατά τον Τζακομόνι στις 12.
Εκεί ο Μουσολίνι τους ενημερώνει ότι θέλει να καταλάβει την περιοχή της Τσαμουριάς και ζητά ενημέρωση για τα αισθήματα των Αλβανών προς τους πατριώτες τους που μένουν στην Ελλάδα, αλλά και γενικά τα αισθήματα του πληθυσμού στις δύο πλευρές των συνόρων. Οι Τσιάνο και Πράσκα αναφέρουν ότι επιθυμία του Ντούτσε είναι να καταληφθεί και η Κέρκυρα, αλλά ο Τζακομόνι δεν το αναφέρει. Συζητούνται τρόποι ενίσχυσης των Ιταλικών δυνάμεων στα σύνορα Αλβανίας – Ελλάδας με παράλληλη μεταφορά δυνάμεων από τα σύνορα Αλβανίας – Γιουγκοσλαβίας.
Ο Τζακομόνι όμως αποκαλύπτει κάτι ακόμα.

ο υπουργός Εξωτερικών της Γερμανίας Γιόακιμ Ρίμπερντορπ ζητούσε διαρκώς από την Ιταλία να... κάτσει φρόνιμα

Το «σχέδιο Τζελόζο» ένα σχέδιο που είχε καταρτίσει το Γενικό Επιτελείο τον Ιούνιο του 1940 και περιλάμβανε κατάληψη της Τσαμουριάς με τη σύμφωνη γνώμη της Ελλάδας ή μετά από κοινή επίθεση με τη Βουλγαρία! Τα σχέδιο το είχε μάθει από φίλους του στο επιτελείο ο στρατηγός Γκαμπριέλι που υπηρετούσε στην Αλβανία δίπλα στον Τζακομόνι.
Κι ενώ ο Μουσολίνι ανεβάζει ρυθμούς για την επίθεση κατά της Ελλάδας ο Γερμανός υπουργός Εξωτερικών Γιοακίμ Ρίμπερντορπ στις 16 Αυγούστου, μία μέρα μετά τον τορπιλισμό, ενημερώνει τον Ιταλό πρεσβευτή Αλφιέρι ότι «επίθεση κατά της Γιουγκοσλαβίας πρέπει να ματαιωθεί. Επίθεση κατά της Ελλάδος δεν είναι καθόλου επιθυμητή.
Στις 19 Αυγούστου κι ενώ οι πληροφορίες για συγκέντρωση Ιταλικών στρατευμάτων στα αλβανοελληνικά σύνορα συνεχίζονταν ο Ρίμπεντορπ κάλεσε τον Αλφιέρι για να τον προειδοποιήσει ότι εάν η Ελλάδα απέρριπτε τις Ιταλικές απαιτήσεις θα ξεσπούσε πόλεμος στη περιοχή στον οποίο θα μπορούσαν να αναμειχθούν η Αγγλία και η Ρωσία.

Περισσότερα για τον τορπιλισμό της «Έλλης» εδώ

Διαβάσαμε πριν γράψουμε
Γκράτσι Εμανουέλε: Il Principio della fine – L’ impresa di Grecia (Η αρχή του τέλους – Η επιχείρηση της Ελλάδας), εκδόσεις Faro, Ρώμη 1945
Ρίχτερ Χάϊντζ: Η Ιταλο-γερμανική επίθεση εναντίον της Ελλάδος, εκδόσεις Γκοβόστη, Αθήνα 1998,
Τσιάνο Γκαλεάτι: The Ciano Diaries 1939-1943, έκδοση Doubleday, Νέα Υόρκη 1946
Εφημερίδα “Ελευθερία”, έρευνα 1965 για τον τορπιλισμό της “Έλλης”